Samenwerken aan oplossingen

We betrekken ervaringsdeskundigen omdat we graag van ze willen leren... 

Het is een zin die ik vaak hoor. Het is een reden om naast de verplichting vanuit ZonMw bijvoorbeeld, ervaringsdeskundigen te betrekken. En ik geloof zelfs dat de bedoeling oprecht is. En toch vraag ik me steeds vaker af wat we precies bedoelen met leren van ervaringen.

Want leren is iets anders dan bevestiging zoeken. Leren betekent dat je bereid bent de mogelijkheid open te houden dat je de verkeerde vraag hebt gesteld, de verkeerde conclusie hebt getrokken, of dat je niet het hele veld hebt kunnen bereiken om daadwerkelijk een conclusie te kunnen trekken. Misschien sluit het plan dat zorgvuldig is opgebouwd, toch niet aan bij de werkelijkheid. Misschien is het zoeken naar ‘mooie’ voorbeelden wel de boosdoener, omdat dit betekent dat de minder rooskleurige verhalen, daardoor buiten beeld blijven.

Dat is geen prettige gedachte en kan ervaren worden als een aanval. En toch is dat misschien precies waarom de inzet van ervaringskennis zo ingewikkeld is. Niet omdat kennis vanuit ervaringsdeskundigen lastig is, maar omdat ervaringsdeskundigen iets meebrengen wat geen onderzoek ooit helemaal kan vangen. Dat wat schuurt en pijn doet. Dat wat nog onbekend is en dus waar niet op geanticipeerd is.

Ervaringsdeskundigen vertellen niet alleen hoe iets is. Ze laten je ook bijna letterlijk voelen wat goedbedoelde en onderbouwde keuzes betekenen, wanneer deze jarenlang onderdeel zijn van een leven. Dat vraagt iets van de luisteraar. Niet nog meer wetenschappelijke kennis, maar voldoende vertraging om te zien wat er gebeurt in de praktijk. Waar naast de paden die zijn aangelegd, de olifantenpaden ontstaan. Waar de weerstand ligt en waar de gemeenschappelijkheid. Waar de onwil vandaan komt en waar draagvlak voor samenwerking om daadwerkelijk het goede te doen. Het laat zich niet dwingen omdat de wetenschap het wil.

De kennis vanuit ervaring, laat zich naarmate de vraagstukken complexer worden, zelden samenvatten in een gemiddelde of een inspirerend voorbeeld. Die kennis is rommelig, tegenstrijdig soms, emotioneel zelfs en vooral ongemakkelijk. Juist daarom is het waardevol, hoe lastig en intensief dat ook is.

Misschien is dat ook waarom we liever goede voorbeelden verzamelen. Die geven hoop en laten zien wat mogelijk is. In theorie lijken ze ons vooruit te helpen. En ondanks dat ik daar oprecht in geloof, weet ik uit ervaring dat ieder goed voorbeeld ook een schaduw werpt. Terwijl we kijken naar wat lukt, verdwijnt ongemerkt iets anders uit beeld. Niet uit onwil, maar omdat positiviteit nu eenmaal selecteert. En juist daarom vind ik zelf de kennis van mensen voor wie het niét werkt zoveel interessanter dan alle goede voorbeelden bij elkaar. Hoe kunnen we anders beweren dat we de praktijk hebben meegewogen, als een deel van die praktijk nauwelijks of niet wordt meegewogen in onderzoeken, ontwerpen en verbeteringen die we maken?

Laten we stoppen met praten over de rol van ervaringsdeskundigen die we zoeken, en ons afvragen aan wie zijn tafel wij aanschuiven en welke kennis wij aan die tafel gewoon te verdragen hebben? Want zolang ervaringskennis ons helpt onze plannen beter uit te voeren, is ze welkom. Maar wat gebeurt er wanneer diezelfde kennis ons uitnodigt om opnieuw naar onze plannen te kijken? Durven we dan nog steeds met droge ogen te zeggen dat we willen leren?